ULICA NADRZECZNA

ULICA NADRZECZNA

Pochodzenie nazwy ulicy nie budzi wątpliwości ze względu na jej usytuowanie wzdłuż lewego brzegu Łydyni, w niewielkiej odległości od niej, czyli nad rzeką. Ulica bierze początek od ulicy Wodnej, łączącej rynek (pl. Jana Pawła II) z mostem i ulicą Zamkową, biegnie na wschód i skręcając lekko na północ łączy się z dawną ulicą Przasnyską, obecnie Wojska Polskiego.

Analiza planów miasta i dokumentów pozwala przypuszczać, że ulica Nadrzeczna ukształtowała się w I połowie XIX w., z tym że w pierwszej kolejności powstał odcinek od Rynku do ulicy Przasnyskiej czyli dzisiejsza ul. Dolna i wschodnia część Nadrzecznej.

W „Wykazie tabelarycznym obejmującym ogół familiów żydowskich i ich pomieszkanie w mieście Ciechanowie…” , sporządzonym przez burmistrza Śmietankę i dołączonym do niego planie Ciechanowa z 1811 r. widniej ulica Przasnyska i Trakt Przasnyski. Z północno-wschodniego narożnika Rynku wychodzą dwie ulice: ulica Podpiskowska w stronę południowo-wschodnią – do traktu Pułtuskiego i ulica Przasnyska w stronę północno-wschodnią do Traktu Przasnyskiego. Obie te ulice w miejscu dzisiejszego odcinka ul. Wojska Polskiego (od Nadrzecznej do Pułtuskiej) łączy „Przejazd łączący ulice”, będący przedłużeniem Traktu Przasnyskiego. Owa Przasnyska jest niewątpliwie odcinkiem dzisiejszej ulicy Nadrzecznej. W miejscu początku obecnej ulicy Nadrzecznej nie jest zaznaczona tam żadna ulica, a od Rynku w stronę zamku wiedzie tylko ścieżka. Przy ulicy Przasnyskiej odnotowano wtedy 8 domów i 17 pustych placów. Wspomniany „Wykaz tabelaryczny…” podaje, że własne dziedziczne domy posiadało przy ul. Przasnyskiej 6 rodzin żydowskich (1).

AGAD. Plan ręczny Miasta Ciechanowa podany przez Burmistrza tegoż miasta […], 1811 r.
Sygn. KRSW Vol. 4309
(http://www.architektura-ciechanowa.pl/plan-ciechanowa—1811.html)
Na planie z 1816 r. sytuacja wygląda podobnie. Ścieżka z Rynku do przeprawy nosi nazwę Droga do Rzeki, natomiast dawny „Przejazd…” tu nazwany został „Droga przez Pole”. Nadal nie ma żadnej zabudowy na wschód od Drogi do Rzeki. Na północ od ulicy Przasnyskiej, czyli w miejscu parceli leżących obecnie po obu stronach Nadrzecznej zaznaczono tam Łąki.

AGAD. Plan Miasta Ciechanowa Mający służyć do Projektu przeniesienia Żydów w oddzielne Rewiry. – 1816. – Sygn. KRSW Vol. 4218 (W: Bartoszewicz A., Bartoszewicz H.: Kartografia miast Mazowsza i ziemi dobrzyńskiej do końca XIX wieku. – Pułtusk, 2006, s. 181)

Dokument z 1830 r. podający „Listę imienną zarobkujących w mieście Ciechanowie…” wymienia też wykaz ulic. Pojawiła się w tym wykazie ulica Przasnyska czyli Browarna (2).

Ulica wiodąca od mostu czy przeprawy przez rzekę na wschód, na tyłach rynku, pojawiła się na planie Ciechanowa z 1851 r. Jej przebieg pokrywał się z obecną ul. Nadrzeczną, ale wówczas nosiła ona nazwę Przasnyskiej i dochodziła do nie nazwanej drogi „do Przasnysza”. Ów plan powstały na podstawie „Rejestru pomiarowego szczegółowego siedzib miasta Ciechanowa… ułożonego w roku 1851 przez geometrę przysięgłego Joachima Łuszczewskiego”  nie jest zbyt dokładny. W „Rejestrze…” wymieniona jest oczywiście ulica Przasnyska, ale nie wiadomo, jaka dokładnie droga się pod tą nazwą kryje, tym bardziej że usytuowane jest przy niej kilkadziesiąt działek. W „Rejestrze…” wykazane są też działki przy ul. Browarnej, której na wspomnianym planie nie ma. Nie wykluczone więc, ze obecna Nadrzeczna była wówczas Browarną, jak w wyżej wymienionym wykazie z 1830 r., a Przasnyska obecną ul. Wojska Polskiego. Nie jest obecnie znany oryginalny plan, do którego „Rejestr…” Łuszczewskiego się odnosi (3).

Plan m. Ciechanowa z r. 1851 – wg oryginału w aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, nr 4218 i 4318, AGAD, oprac. Redakcja (W: Pazyra S. Dzieje Ciechanowa i ziemi ciechanowskiej. – Ciechanów, 1976, s. 429)

Nie wiadomo, kiedy ulicę Przasnyską lub Browarną przemianowano na Nadrzeczną. Nie wiadomo też, kiedy ulicę wybrukowano, w każdym razie jeszcze w latach 50. XX w. ten bruk tam był. Ulica nie była skanalizowana i często zanieczyszczona (śmieci, odchody zwierzęce, pomyje wylewane przez mieszkańców (4). Przy posesjach od północnej strony ulicy znajdowały się ogródki, jako że ulica była znacznie węższa niż obecnie. W czasie budowy kanalizacji, na przełomie lat 60. i 70., ogródki zlikwidowano i ulicę poszerzono. Wejścia do domów znajdowały się zwykle od strony podwórek.

 

Strona północna – nieparzysta

Nadrzeczna 1 do 7

Dużą narożną nieruchomość na rogu ul Nadrzecznej i Wodnej zajmuje budynek dawnej elektrowni. Rozwój elektryfikacji w Ciechanowie prześledził w 2016 r. Zbigniew Ptasiewicz na łamach „Ziemi Ciechanowskiej” (5). Według jego ustaleń pierwszą elektrownią w mieście była najprawdopodobniej elektrownia zainstalowana w 1883 r. pracująca na potrzeby cukrowni, później – w 1912 r. -mała elektrownia uruchamiana przez maszynę parową w domu katolickim i pracująca na potrzeby zlokalizowanego tam kina „Iluzjon-Oaza”. Elektrownię miejską uruchomiły w 1916 r. wojska niemieckie na zapleczu byłego gimnazjum przy ul Kopernika. Zasilała magistrat, szpital, kino, wybrane mieszkania prywatne oraz oświetlenie ulic. Po kilku miesiącach została przekazana pod zarząd cywilny. Coraz większe obciążenie powodowało spadek napięcia w sieci rozdzielczej. W 1919 r. elektrownia spłonęła. Magistrat ogłosił konkurs na budowę i eksploatację elektrowni. Wybrano projekt, ale realizacja przeciągnęła się w czasie (wojna polsko-bolszewicka, stagnacja gospodarcza). Miejsce na budowę elektrowni wyznaczono właśnie za magistratem, na rogu ulicy Nadrzecznej.

Budowa elektrowni, 1924 r. (fot. ze zbiorów Muzeum Szlachty Mazowieckiej)

Budowy elektrowni podjęli się w latach 1921-1922 inżynier Ryszard Andrzejewski, który uczył fizyki w tworzącym się gimnazjum (6) i jego szwagier elektrotechnik Wacław Lewicki, syn nieżyjącego już administratora browaru. Lewicki był też dyrektorem handlowym elektrowni miejskiej, później został dyrektorem browaru (7). Przy budowie wykorzystano cegłę przeznaczoną pierwotnie na budowę hali targowej. Zainstalowano w niej silnik o mocy 150 kM. Całą instalację zamówiono w firmie „Silniki Spalinowe”, reprezentującej fabrykę Deutsch Diesel w Kolonii oraz w polskich zakładach Siemensa. Gotowy budynek – w stylu narodowym ‒ stanął w październiku 1924 r., a w listopadzie elektrownia już pracowała. Pierwszym jej kierownikiem był Kazimierz Życki. Funkcję tę sprawował do wybuchu wojny (8). W zbiorach pani Stecz z Ciechanowa zachowało się zdjęcie z początków pracy elektrowni z 1925 r. wykonane przez Władysława Brodowskiego. Widać na nim ludzi bezpośrednio zaangażowanych w jej uruchomienie.

Pracownicy elektrowni, 1925 r. (fot. W. Brodowski, ze zbiorów Muzeum Szlachty Mazowieckiej)

W środku siedzą od lewej: kierownik Kazimierz Życki i Wacław Raniecki – główny organizator jej budowy, kierownik apteki i radny miejski. Stoją od prawej: mechanik Zygmunt Stecz, przedstawiciel niemieckiej firmy z Gdańska, która dostarczyła maszyny, mechanik Markowski. U góry od lewej uczniowie – pomocnicy: Józef Kujawa i drugi nieznany (9). W 1930 r. pracowało w niej 7[?] osób: kierownik, 2 maszynistów (Meledyn i Sadowski), pomocnik i 2 praktykantów.

Elektrownia była kilkakrotnie modernizowana. W 1929 r. na jej modernizację decyzją Rady Miasta uzyskano kredyt z Powiatowej Kasy Oszczędności w Ciechanowie. Prace zakończono w 1938 r. Moc elektrowni wynosiła wówczas 525 kM i z nadwyżką pokrywała potrzeby miasta, a nawet pozwoliła w 1939 r. wybudować linię do Gołotczyzny celem zasilenia Szkoły Rolniczej i Domu Weterana. Cena energii w Ciechanowie była wysoka (85 gr za kilowatogodzinę, w Warszawie – 55 gr). Ciekawostką jest, że w latach 30. światło dostarczano do świątyń wszystkich wyznań bezpłatnie, a żeby elektrownia nie była stratna to koszty pokrywało miasto z własnych funduszy. Ulgę (40%)w opłatach za energię mieli też od 1931 r. nauczyciele szkół powszechnych, ze względu na wieczorne sprawdzanie zeszytów (10).

Rozbudowa elektrowni, 1935-1936 r. (fot. ze zbiorów Powiatowej Biblioteki Publicznej w Ciechanowie)

 

Widok na budynek elektrowni i ulicę Zamkową z ratusza, 1941 r.

Po wojnie kierownikiem elektrowni był Henryk Goszczycki, po nim inż. Eugeniusz Rzepkiewicz. Biura zakładu przeniesione zostały do domu Ostromeckich na Warszawską. Kolejni kierownicy Zakładu Energetycznego to: Dobrzyński, Stanisław Bocian, Przeorski, Gajzler, Stanek, Wysokiński, Jan Jarzyński, Janusz Kowalski i (2002 r.) Stanisław Barański (11)

Po II wojnie światowej znaczna rozbudowa zatarła cechy stylowe budynku. W latach 70. zaczęto budowę nowego gmachu Zakładu Energetycznego, który oddano chyba w początkach lat 80. XX w. Na Nadrzecznej umieszczono natomiast Wojewódzki Urząd Statystyczny, po 1998 r. – Oddział Urzędu Statystycznego w Warszawie.

Budynek przy ul. Nadrzecznej 1, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 9

Z dawną elektrownią sąsiaduje nieruchomość, na której frontem do ulicy stoi murowany parterowy dom mieszkalny z trójkątną wystawką w osi budynku. Wschodnia ściana styka się z budynkiem dawnej kaszarni. Mieszkali w nim Marutowie. Jan Marut był kierowcą w jajczarni, w latach 50. i 60. zatrudniał się też jako kierowca w straży pożarnej (12).

Nadrzeczna 9, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 11

Posesja nr 11 obejmuje dawną kaszarnię i dom mieszkalny. „Wykaz zabytków nieruchomych i pomników przyrody województwa ciechanowskiego” opracowany w 1981 r. przez Romualda Bławata podaje, że budynki pochodzą z XIX w. (13). Tymczasem „Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego” założona w 1991 r. w Oddziale Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ciechanowie  datuje obiekt kaszarni na lata 20. XX w. W okresie międzywojennym była to własność żydowska (14). Nie wykluczone, że był to czynny całą dobę młyn Rembauna i wspólników, w którym pracował od 19 roku życia Stanisław Błaszkowski (1915-1972) (15). Po wojnie obiekt zmieniał właścicieli, w latach 90. XX w. należał do Eugeniusza Myślińskiego. Już wówczas był bardzo zdewastowany i od kilkunastu lat nieużytkowany. Maszyny w kaszarni wymontowano bowiem w latach 70. XX w.

Budynek kaszarni usytuowany po północnej stronie ul. Nadrzecznej, krótszą elewacją zwrócony jest do ulicy. Elewacja zachodnia i północna przylegają do budynków mieszkalnych. Od wschodu znajduje się podwórze. Budynek kaszarni był niepodpiwniczony. Zbudowany został z pustaków i cegły, dwuspadowy dach pokryto papą. Charakterystyczne jest założenie dachu w stosunku do planu budynku: kalenica jest równoległa do jego krótszej osi. Konsekwencją jest opracowanie krótszej elewacji jako frontowej, a dłuższej jako szczytowej. W przyziemiu znajdują się pozostałości wyposażenia kaszarni, w niektórych otworach zamontowano leje zsypowe do kasz i otrąb. Inne otwory pozostały po pasach transmisyjnych (16). W głębi działki znajduje się dom mieszkalny.

Pozostałości dawnej kaszarni, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 13

Posesję nr 13 zajmuje jednopiętrowy drewniany budynek. Został zbudowany około 1920 r. Do 1946 r. należał do rodziny żydowskiej, następnie do Julii Ropelewskiej, właścicielki jeszcze w roku 1986. Budynek użytkowała właścicielka i lokatorzy.

Dom jest budynkiem wolnostojącym, drewnianym, dwukondygnacyjnym o konstrukcji wieńcowej, pobudowanym na planie prostokąta o symetrycznym układzie wnętrz z sienią i wejściem od północy na osi. Przykrywa go dwuspadowy dach. Elewacja od ulicy rozczłonkowano regularnie oknami, w drugiej kondygnacji na osi znajdował się balkon. Za domem prostopadle znajdują się zabudowania gospodarcze i podwórze (17). Działka obok jest zagospodarowana, ale chyba nie zabudowana. Z wiszącego banera wynika, że prowadzony tu jest autokomis.

Nadrzeczna 13, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 15

Na posesji nr 15 stoi murowany, parterowy budynek mieszkalny z podwyższonym poddaszem,, nakryty dachem pulpitowym. Z wywieszonej reklamy wynika, że są tu prowadzone usługi autokomisu, holowania aut oraz ubezpieczeniowe.

Nadrzeczna 17

Na posesji nr 17, będącej obecnie pustym placem, stał drewniany dom z końca XIX wieku.. Nie wiadomo, kiedy budynek został rozebrany.

Nadrzeczna 17, lata 60. XX w. (fot. ze zbiorów E. Lewandowskiego)

Przed wojną przy ul Nadrzecznej, nieco dalej za elektrownią a przed młynem, Żyd Łach handlował maszynami rolniczymi (18). Nie wiadomo, której z posesji – nr 13, 15 czy 17 dotyczy ta informacja.

Nie wiadomo też, w którym budynku przylegającym do młyna – nr 17 czy 21 – mieszkał przed wojną Żyd Perlmuther? – jego nazwisko pochodziło od podrabina w czasach Ciechanowera. Był spokrewniony m.in. z Guzikerem oraz Kalfusem, do którego należała kamienica po drugiej stronie ulicy (19).

Nadrzeczna 19

Posesję nr 19 zajmują zabudowania dawnego młyna, zbudowanego w końcu XIX w.  (20) przez Lubienieckiego i Mundsztuka. Młyn wpisany został do wykazu zabytków przemysłowych Ciechanowa.

Przed wojną młyn, wówczas przy ul. Nadrzecznej 16, reklamował swoje usługi na łamach „Kroniki Ciechanowskiej” w 1932 r.: ...Przedsiębiorstwo Młyńskie…skupuje i przyjmuje na przemiał żyto i pszenicę…(21).

Ogłoszenie Przedsiębiorstwa Młyńskiego z Nadrzecznej, 1932 r. (w: Kronika Ciechanowska, 1932, nr 15, s.8)

W czasie okupacji młyn pracował pod zarządem niemieckim. Wśród jego pracowników znaleźli się działacze AK. Podrabiali daty wydania mąki w kartach przemiałowych rolników, co pozwalało na kilkakrotne ich wykorzystanie. Kilku rolników  współpracujących z AK w ten sposób dostarczało mąkę, którą AK-owcy przekazywali potrzebującym rodzinom, z których mężowie zginęli lub byli w niewoli (22). Pracownikiem młyna w okresie okupacji był m.in. Bolesław Błaszkowski (1913-1995) – mechanik, młynarz i wędkarz (23).

Zalewski M.: [Młyn] (rysunek w: Tygodnik Ilustrowany, 2015, nr 7, s. 6)
Młyn przestał mleć, albo tuż po wojnie, albo w latach 50 XX w. Młyn przy Nadrzecznej 17 – jak napisał w 1955 r. do redakcji „Głosu Ciechanowa” czytelnik Witold Komorowski – został opuszczony przez ostatniego dzierżawcę w 1949 r. i odtąd nikt się nim nie opiekuje, a tylko myszy i szczury w suterynach i silosach dawnego młyna mają dobrą wylęgarnię. W dalszych słowach proponuje jego zabezpieczenie i wykorzystanie na przykład na kaszarnię, której mieszkańcom brakuje, lub magazyny handlowe (24). W tamtym czasie obok młyna stała duża stodoła, służąca jako magazyn przywożonego zboża, a dla chłopców z sąsiedztwa – jako obiekt wokół którego urządzali biegi „na wytrzymałość” – kto przebiegnie więcej okrążeń bez odpoczynku (25). We młynie w latach 80. i 90. XX w. wznowiono mielenie zboża, kierownikiem był tam wówczas Dąbrowski (26), ale od lat 90-tych XX w. obiekt ponownie zaczął popadać w ruinę.

Dawny młyn przy Nadrzecznej, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Propozycja zabezpieczenia obiektu znalazła uznanie… po ponad 50 latach, bo nie dalej jak w styczniu 2017 r. wiceprezydent Ciechanowa Joanna Potocka-Rak podała do wiadomości, że w ubiegłym roku władze miasta wpisały rewitalizację młyna na listę projektów do rewitalizacji na lata 2016-2020 z wykorzystaniem funduszy unijnych. Jest mowa o wykorzystaniu historycznych elementów dla potrzeb współczesnego odbiorcy. Mógłby to być „Młyn Kultury” z wielofunkcyjną salą konferencyjno-koncertową, przeszkleniami i widokiem na zamek. Nie wiadomo, czy pomysł będzie realizowany (27).

Nadrzeczna 21

Na działce po jej wschodniej stronie stał drewniany dom mieszkalny z końca XIX w. Usytuowany był w linii zabudowy po północnej stronie ulicy. Za domem znajdowały się zabudowania gospodarcze i ogród schodzący aż do rzeki. Jednokondygnacyjny budynek o konstrukcji wieńcowej postawiony był na planie prostokąta, nakryty dwuspadowym dachem z sienią przelotową i wejściem na osi budynku, po obu stronach znajdowały się dwie pary okien (28). Okna od ulicy zabezpieczone były okiennicami, które codziennie zamykano na noc, tak samo jak bramę, usytuowaną po lewej stronie budynku.

Pierwotnie budynek należał do rodziny żydowskiej, być może wspomnianego wyżej Perlmuthera, od 1945 r. do Tadeusza Zalewskiego, a od 1983 r. do Stanisława Palejewskiego (29).

Zalewski M.: [Dom przy Nadrzecznej 21] (rysunek w: Tygodnik Ilustrowany, 2015, nr 9, s. 6)
Tadeusz Zalewski (1922-1998) to syn Władysławy i Antoniego – szewca z Nużewa. W młodości terminował jako ślusarz w składzie Stanisława Lenca. Ukończył szkołę zawodową, a w 1939 r. miał już prawo jazdy na samochód. W czasie okupacji pracował jako szofer w trzech firmach niemieckich. Po 1945 r. działał aktywnie w ZWM. Był piłkarzem ciechanowskich klubów sportowych, współorganizował klub sportowy i świetlicę, grał w orkiestrze OSP. Pracował jako taksówkarz (taxi nr boczny 2) i miał jedną z pierwszych po wojnie taksówek. Ożenił się z Jadwigą Krajewską z którą miał troje dzieci, m.in. Janusza – profesora informatyki i budowy komputerów, pracującego na uniwersytecie w Fordmeyerst w USA (30). Dom Zalewskich został sprzedany. Około 2014 r. rozpoczęto budowę nowego domu, który przylega do ściany młyna.

Nadrzeczna 21, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 23

W latach 50-tych stał tu dom zamieszkały przez rodzinę Piotrowskich. Obecnie znajduje się tu nowy dom.

Ulica Nadrzeczna nr 23, 25 (z nadbudowanym drugim piętrem) i po drugiej stronie 28, 1962 r. (ze zbiorów Muzeum Szlachty Mazowieckiej)

Nadrzeczna 25

Murowany, jednopiętrowy, zbudowany przed wojną z czerwonej cegły budynek wolnostojący należał do Antoniego Mochockiego (1886-1961). Mochocki wymieniony był w 1913 r. wśród trzech pracowników V Oddziału Urzędu Pocztowo-Telegraficznego przy ul. Małgorzackiej Przeszedł różne szczeble kariery zawodowej, w tym naczelnika poczty w Ciechanowie. Z żoną Stanisławą z Bieranowskich miał synów: Zdzisława (1909-1983) – wyższego urzędnika PKS i Jerzego (1920-?). W domu przy Nadrzecznej osiadł Zdzisław ożeniony z  Reginą Niestępską z którą miał troje dzieci (31).

W domu Mochockich miał siedzibę Klub Sportowy przy Związku Piekarzy i Młynarzy, który założyli czterej synowie Teofila i Pauliny Błaszkowskich (Bolesław, Kazimierz, Stanisław, Władysław?). Ich staraniem powstał drugi klub „Strzelec” (32).

W latach 50. XX w. dom zajęty był przez lokatorów. Pierwsze piętro domu zajmowali właściciele – państwo Mochoccy. Drugie piętro, dobudowali kolejni lokatorzy – Helena i Czesław Górscy (z racji budowy nie płacili czynszu) i mieszkali tam od ok. 1953/54 r. do około 1960 r. z rodziną zamężnej córki. Znajdował się tam duży korytarz, który po remoncie zakład gospodarki mieszkaniowej przekształcił w mieszkanie i przeznaczył dla kolejnej rodziny. W latach 90. XX w. dom w całości przejęli właściciele – wnuczka Antoniego Mochockiego, która wyszła za mąż za mecenasa Józefa Malinowskiego z Przążewa. Malinowscy rozebrali jedno piętro budynku i otynkowali go. W domu prowadzili kancelarie prawnicze, pewien czas mieściła się tam też siedziba Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej.

Nadrzeczna 25, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 27

Piętrowy, murowany dom mieszkalny, z wejściem od frontu, obecnie obłożony sajdingiem, należał do dwóch braci Rykowskich. Jeden był dyrektorem  w WPHW?. Jego dzieci ukończyły „Krasiniak” i dalej studiowały. W podwórku posesji Rykowskich stał drewniany budynek zamieszkały przez panią Kowalewską, matkę dwóch synów, którzy później postawili domy przy ul. Pułtuskiej.

Nadrzeczna 27, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 29

Posesję zajmuje piętrowy, murowany budynek, zapewne nadbudowany w ostatnich latach. Frontowe wejście sugeruje pomieszczenie usługowe (witryna). Styka się z nim od wschodu budynek nr 31.

Nadrzeczna 31

Na działce stoi budynek mieszkalny, pierwotnie parterowy, obecnie piętrowy, nieco wyższy od stykającego się z nim budynkiem nr 29, posiada wysuniętą środkową część frontową i dwa balkony na piętrze. Wejście znajdowało się od podwórka.

Nadrzeczna 31, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Działkę kupiło przed wojną i postawiło budynek dwóch serdecznych kolegów: Gromny i Jarczewski. Obaj panowie zginęli w czasie wojny. Wacław Gromny (1902-1939) był nauczycielem, w Ciechanowie pracował od 1924 r. Zginął 4 września w Łukowie, gdzie pociąg wiozący ciechanowskich uciekinierów został zbombardowany w czasie postoju na stacji. Spoczął w zbiorowej mogile w Łukowie (33). Owdowiałe żony – nauczycielki Jarczewska, ucząca w klasach młodszych i Irena Gromna (1907-2000) – matematyczka pracowały w Szkole Podstawowej nr 2, od 1963 r. na ul. Wojska Polskiego. Syn Gromnej – Wacław (1931-1958) – kawaler, księgowy w PSS spoczywa wraz z matką na cmentarzu przy ul. Płońskiej (34). Syn Jarczewskiej był aktorem i konferansjerem.

Nadrzeczna 33

Dwupiętrowy budynek, obecnie znacznie przekształcony, w latach 50-60. XX w. należał do Piotrowskich. Mieszkała w nim m.in. nauczycielka historii w Szkole Podstawowej nr 2 – Jadwiga Szczepańska z domu Klinszporn (1926-2013) .

Nadrzeczna 35 i 37

Po wojnie za budynkiem Piotrowskich znajdowały się łąki i przejście nad rzekę.

Obecnie znajduje się tu dom mieszkalny i Centrum Ogrodnicze „Magnolia” Małgorzaty i Wojciecha Wądołowskich, założone w 1996 r. Budynek powstał w latach 90. XX w.

Na rogu ul. Nadrzecznej i Wojska Polskiego (obecnie pusty plac) stał po wojnie drewniany dom, w którym mieszkało kilka rodzin

 

Strona południowa (prawa, parzysta)

Prawa strona ulicy Nadrzecznej przez wiele lat była w dużej mierze zapleczem budynków stojących w Rynku i przy ul. Śląskiej. Stały tu niewielkie drewniane domki, zabudowania gospodarcze i wygódki. Dopiero po wojnie, a właściwie w latach 90. XX w. zaczęły tu powstawać nowe budynki mieszkalne, częściowo pełniące też funkcje usługowe.

Początek ulicy Nadrzecznej, lata 80. XX w. (fot. ze zbiorów W. Smolińskiego)

Nadrzeczna 2/4

Posesja na prawym rogu Nadrzecznej i Wodnej należy do Urzędu Miasta i jest zapleczem ratusza. Przez wiele lat wzdłuż obu ulic stał wysoki mur. Po wschodniej stronie działki znajdował się budynek dawnej stajni, wykorzystywany ostatnio jako pomieszczenia biurowe i magazynowe.

Widok na budynek elektrowni i zaplecze ratusza z mostu, 1948 r. (fot. PAP)

W październiku 2011 r. ruszyły prace przy rozbudowie ratusza między pl. Jana Pawła II a ul. Nadrzeczną. Zburzono stare zabudowania po dawnych stajniach oraz mur od ul. Nadrzecznej. Nowy budynek otwarto 18 stycznia 2013 r. Posiada on około 2 tys. m² powierzchni użytkowej, a koszt jego budowy wyniósł ponad 6,9 mln zł (35).

Nadrzeczna 6

Działka należy do Banku PKO S.A., mieszczącego się na Pl. Jana Pawła II 8. Od strony Nadrzecznej w budynku banku mieści się Bar „Fantazja” Beaty Miłoboszewskiej, posiadającej też restaurację „Fantazja” na ul. Powstańców Warszawskich 6.

Nadrzeczna 8

Tuż przy ulicy stoi drewniany, parterowy budynek mieszkalny. Po wojnie mieszkał tu z rodziną m.in. rzeźnik Kowalski, pracujący w dawnym zakładzie Matusiaka przy pl. Kościuszki, zarządzanym przez Żbikowskiego.

Nadrzeczna 8, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Następne działki były zapleczem posesji usytuowanych w Rynku, częściowo zabudowanymi.

 

Nadrzeczna z tylu ratusza, lata 30. XX w. (fot. ze zbiorów J. Rzeplińskiego)

 

Ulica Nadrzeczna na wysokości posesji nr 8 i 10, około 1960 r. (ze zbiorów E. Lewandowskiego)

Nadrzeczna 10

Murowany piętrowy budynek został wystawiony w latach 90. XX w. na działce położonej frontem do Pl. Jana Pawła II (nr 10), a zakupionej w 1989 r.

Róg Ulicy Nadrzecznej i Dolnej

Dochodzą tu szczytem budynki szeregowe, zbudowane w latach 80 lub 90 przy ul. Dolnej. Między nimi a posesją nr 10 znajduje się brama i wydłużone podwórze posesji przy Pl. Jana Pawła II 12.

Po drugiej stronie ulicy Dolnej – róg Nadrzecznej urządzono parking sklepu i instytucji usytuowanych przy ul. Śląskiej 1 i Dolnej, oddzielony od tej ostatniej fragmentem muru z czerwonej cegły, pozostałym po posesji Ranieckich i Rytlów.

Nadrzeczna 20-24

Działki noszące obecnie numery 20, 22 i  24 były zapleczem posesji usytuowanych przy ul. Śląskiej. W latach 50. XX w. teren porastały chwasty, a zimą dzieci zjeżdżały na sankach. Następnie zajęła go baza transportowa i magazyny MHD (Miejski Handel Detaliczny). Parkowały tam samochody ciężarowe – jak określa Janusz Zalewski – tatry, biełazy, many i inne. W magazynach stały zbędne meble sklepowe: kontuary, stojaki, szuflady, krzesła, stołki itp. Tam też było mieszkanie służbowe jednego z urzędników (36).Między tą bazą a piekarnią przylegającą do kamienicy nr 28 było brukowane przejście, którym mieszkańcy skracali sobie drogę idąc do ul. Śląskiej lub Rynku.

W latach 90. XX w. nieruchomość odzyskali najpewniej prawowici właściciele – rodzina Żochowskich, posiadająca kamienicę przy ul. Śląskiej 7 – i podzielili go na działki, na których wyrosły nowe domy.

W budynku nr 22 przez jakiś czas funkcjonowała szwalnia Stefana Żochowskiego. Pod nr 24, oprócz nowego jednorodzinnego domu mieszkalnego, w głębi posesji stoi budynek Przedszkola „Zamkowe Skrzaty”.

 

Nadrzeczna 26

Na posesji przylegającej do budynku dawnej szkoły żydowskiej, w latach 50. XX w. mieściła się piekarnia. Prowadził ją Szczepan Siemiątkowski (37). Udziały w piekarni na Nadrzecznej miał podobno krawiec Teofil Rogalski (1903-1989), również właściciel młyna na rogu Pułtuskiej i Przasnyskiej (38). Oprócz wypieku pieczywa zakład świadczył też usługi okolicznym mieszkańcom, szczególnie przed świętami. Gospodynie przygotowywały ciasto w blaszkach, a piekarze „za parę groszy” chętnie wsuwali je do pieca. Obok, do lat 1955/1956, mieścił się tu również punkt sprzedaży węgla (39). Po zlikwidowaniu piekarni funkcjonował tam sklep spożywczy. Po wojnie w pobliżu tej posesji znajdował się postój dorożek. Obecnie budynki dawnej piekarni stoją nieużytkowane.

Nadrzeczna 26 i 28, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Nadrzeczna 28

Niemal całą posesję zajmuje murowany z czerwonej cegły, dwupiętrowy budynek przedwojennej szkoły żydowskiej, z bramą pośrodku, wiodącą na podwórze otoczone obecnie niskimi budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi.

Przed wojną parcela licząca 124 sążnie nosiła nr 13 i należała do rejenta Mazurowskiego. Kupił ją około 1928 r. Żyd Jakub Kalfus. Parter i piętro domu zajmowała szkoła żydowska. W 1928 r. naukę pobierało w niej 460 uczniów (40). Pomieszczenia były jasne, ale bardzo zapchane, dlatego dzieci uczyły się na dwie zmiany. Językiem wykładowym był polski, jedynie na lekcjach religii i na przerwach mówiono po hebrajsku. Soboty i święta żydowskie były wolne od nauki. Szkoła przy Nadrzecznej była w rzeczywistości polską szkołą państwową, utrzymywaną z państwowych funduszy, a tylko uczęszczała do niej młodzież wyznania mojżeszowego. Uczył się w niej m.in. syn Jakuba Kalfusa Josif, późniejszy prezes Ziomkostwa Ciechanowskiego w Izraelu. Dziadek Josifa – Chaim Isaak Kalfus na ul. Warszawskiej lub w Rynku werbował robotników do robót na folwarkach. Jego żona Bluma pochodziła z Płońska i była krewną Ben Guriona. Brat Josifa – Szaja w czasie wojny malował Niemcom szyldy. W podwórzu w oficynie znajdowała się fabryczka gilz fantazyjnych i pudełek do papierosów oraz sklep nabiałowy. W oficynie w podwórzu mieszkał podobno rabin. Mieszkania wynajmowali, m.in. Grinbaum, Plato i Kostrzewa (41).

Jakub Kalfus zginął w Auschwitz. Dwóch synów Kalfusa przeżyło wojnę. Josif wyjechał wcześniej do Palestyny, w czasie wojny pracował w RAF-ie, po wojnie był pułkownikiem w izraelskiej armii i przewodniczącym Ziomkostwa w Izraelu. Z jego inicjatywy powstał pomnik Rozy Roboty w Izraelu, która chodziła do szkoły przy Nadrzecznej. Zabiegał o upamiętnienie Żydów zamordowanych w 1942 r. przy ul. Zagumiennej w tzw. „szpitalu” (42).

Po wojnie budynek był nazywany przez sąsiadów „U Kalfusa” W podwórku, w ścianie przylegającej do piekarni znajdował się ołtarzyk Matki Boskiej, ogrodzony niewielkim płotkiem pomalowanym na zielono i ozdobiony często świeżymi kwiatami (43).

Nabór do szkół powszechnych, m.in. szkoły przy Nadrzecznej 13, 1931 r. (w: (Kronika Ciechanowska, 1931 nr 12, 21 czerwca, s.7)

Po wojnie cały budynek zajęli lokatorzy. Wśród nich mieszkała na drugim piętrze rodzina Sokołowskich. On był woźnicą, obrabiał też chyba kawałek ziemi, ona dziewiarką świadczącą usługi mieszkańcom. Mieli troje dzieci, z których najstarszy Marek został zakonnikiem. To znany polski duchowny katolicki, jezutta, prof. dr hab. teologii, pisarz, poeta. Urodził się 26 czerwca 1952 w Ciechanowie. W 1971 roku wstąpił do Towarzystwa Jezusowego. Studia filozoficzne odbywał w Krakowie, teologiczne w Warszawie. Studia specjalistyczne z teologii duchowości zakończone doktoratem, kontynuował na Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie. Był duszpasterzem akademickim w Toruniu, Szczecinie, Lublinie i Warszawie. Kursy formacyjne i praktyki duszpasterskie odbywał we Włoszech, Meksyku, Anglii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Od 1997 roku jest wykładowcą teologii duchowości na Papieskim Wydziale Teologicznym w Warszawie i kierownikiem Katedry Teologii Duchowości i Teologii Pastoralnej. 20 grudnia 2008 roku otrzymał tytuł naukowy profesora nauk teologicznych. To autor ponad stu książek i artykułów z zakresu teologii duchowości. W swoim dorobku pisarskim ma również pięć tomów wierszy (44).

Wiersz o Janinie Sokołowskiej i jej synu napisała ciechanowska poetka Barbara Sitek-Wyrembek:

DZIEWIARKA

            Janinie Sokołowskiej

                        (Mamie o. Marka Sokołowskiego SJ)

Ona… MATKA jak patronka milczenia

na prymicji syna głowę pochylała by pobłogosławił

i na czole matki znak krzyża zostawił

jak kiedyś ona dzieciom swoim na drogę…

Może jest gwiazdą co z nieba patrzy uśmiechnięta

Ceruje modlitwą dni które zostały kapłaństwem i misją

Kiedyś ta dziewiarka z Nadrzecznej nie miała równych sobie

W swetry bluzki kamizele wkładała wzory różne

I przetrwały jak pamięć o skromnej Kobiecie

Z zapatrzeniem w niebo i ciepłym uśmiechem

Kiedy przechodzę koło jej domu z cegły

Pamięć moja wraca choć czas to odległy(45)

Zalewski M.: Dom Kalfusa w Ciechanowie (rysunek w: Tygodnik Ilustrowany, 2015, nr 3, s. 6)

Nadrzeczna 30 i następne

W latach 50. XX w. od kamienicy Kalfusa do rogu ulicy Przasnyskiej ciągnął się pusty, zarośnięty chwastami plac, początkowo chyba oddzielony od ulicy murem, na którym okoliczni „chłopacy” grali w palanta (46). Tam też było przejście do ulicy Przasnyskiej (ob. Wojska Polskiego), które wychodziło w pobliżu posesji przy ul Wojska Polskiego 9. Obecne budynki pochodzą z lat 80 lub 90. XX w.

Ulica Nadrzeczna od strony ul. Wojska Polskiego, 2012 r. (fot. B. Bielasta)

Posesja na rogu ul. Nadrzecznej i Wojska Polskiego należy do tej ostatniej ulicy. W podwórku wychodzącym na ul. Nadrzeczną stoi parterowy budynek dawnej kuźni, istniejącej po wojnie do lat 80. XX w. (47).

Przypisy:

Część tekstu, nie oznaczona przypisami, została oparta na relacjach mieszkańców Ciechanowa: Bożenny Kacpury, Cezarego Tybuchowskiego, Janusza Zalewskiego oraz na informacjach własnych autorki

(1) Pazyra S.: Dzieje Ciechanowa i Ziemi Ciechanowskiej. – Ciechanów, 1976, s. 374-376

(2) Ibidem, s. 390

(3) AP Płock. Rejestr Pomiarowy Szczegółowy Siedzib Miasta Ciechanowa położonego w Gubernii Płockiej Powiecie Przasnyskim obrachowany i ułożony roku 1851 przez Jeometrę przysięgłego Joachima Łuszczewskiego. – Sygn. 613. Komisja Wojewódzka Płocka, 1816-1866, k. 15-16; Plan m. Ciechanowa z r. 1851 // W: Millenium Ciechanowa. – Ciechanów, 1969, s. 194 (załącznik do artykułu: Kazimierski J.: Rozwój przestrzenny miasta Ciechanowa). – W książce S. Pazyry, Op. cit, s. 429 przy rysunku tego planu widnieje dopisek: (wg oryginału w aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, nr 4218 i 4318, AGAD, opr. Redakcja)

(4) Zalewski J.: Powroty – ulica Nadrzeczna (1). – Tygodnik Ilustrowany, 2015, nr 1, s. 6

(5) Ptasiewicz Z.: Początki elektryfikacji ziemi ciechanowskiej. – Ziemia Ciechanowska, 2016, nr 7, s. 6

(6) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz parafialny przy ul. Płońskiej. – Ciechanów, 2004, s.44: Andrzejewscy(1). Autor podaje, że R. Andrzejewski był pierwszym kierownikiem elektrowni.

(7) Ibidem, s. 136

(8) Ptasiewicz Z. Op. cit.

(9) Mazowsze w starej fotografii. – Tygodnik Ciechanowski, 1986, nr 10, s. 3

(10) Ptasiewicz Z. Op. cit.

(11) Lewandowski E.: Ciechanowianie. Cz. 2. – Ciechanów, 2002, s. 5

(12) Spotkanie „Spacerkiem po Ciechanowie – ulica Nadrzeczna” w Powiatowej Bibliotece Publicznej w Ciechanowie, 8 marca 2017 r. (Nagranie w zbiorach PBP oraz w: http://pbpciechanow.pl/pl/aktualnoci/spacerkiem-po-ciechanowie/item/342-spacerkiem-po-ciechanowie-ulica-nadrzeczna.html

(13) Bławat R.: Wykaz zabytków nieruchomych i pomników przyrody województwa ciechanowskiego. – Ciechanów, 1981, s. 7

(14) Kaszarnia : karta ewidencyjna zabytku nieruchomego w Oddziale Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ciechanowie / oprac. J. A. Wasilewska, 1991. Sygn. B.350

(15) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz komunalny. – Ciechanów, 2006, s. 32

(16) Kaszarnia. Op. cit.

(17) Dom mieszkalny ul. Nadrzeczna 13: karta ewidencyjna zabytku nieruchomego w Oddziale Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ciechanowie /oprac. A. Wojciechowski, 1986. Sygn. B.269

(18) Olszewski J. H.: Tak to zapamiętałem. – Ciechanów, 2015, s. 175

(19) Spotkanie „Spacerkiem po Ciechanowie – ulica Nadrzeczna”… Op. cit.

(20) Bławat R. Op. cit.

(21) Kronika Ciechanowska, 1932, nr 15 (31 października), s. 8: ogłoszenia

(22) Bobiński B.: Autobiografia // W: Reminiscencje ciechanowskich AK-owców. – Ciechanów, 1993, s. 48

(23) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz komunalny. Op. cit., s. 32

(24) Komorowski W.: Czytelnicy i korespondenci piszą. – Głos Ciechanowa, 1955, nr 12, s. 6

(25) Zalewski J: Powroty – ulica Nadrzeczna (3). – Tygodnik Ilustrowany, 2015, nr 3, s. 6,11

(26) Spotkanie „Spacerkiem po Ciechanowie – ulica Nadrzeczna”… Op. cit.

(27) MSz: Drugie życie młyna. – Tygodnik Ilustrowany, 2017, nr 2, s. 7

(28) Dom mieszkalny ul. Nadrzeczna 21: karta ewidencyjna zabytku nieruchomego w Oddziale Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Ciechanowie / oprac. A. Wojciechowski, 1986. Sygn. B.270

(29) Ibidem

(30) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz komunalny. Op. cit., s. 220

(31) Lewandowski: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz parafialny przy ul. Płońskiej. Op. cit., s. 148-149

(32) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz komunalny. Op. cit. 2006, s. 32

(33) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz parafialny przy ul. Płońskiej. Op. cit., s. 88

(34) Ibidem

(35) red.: Ratusz oficjalnie otwarty. – Gazeta Samorządu Miasta Ciechanów, 2013 nr 1 s. 6, il.

(36) Zalewski J.: Powroty – ulica Nadrzeczna (1). Op. cit.

(37) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz parafialny przy ul. Płońskiej. Op. cit., s.204

(38) Ibidem, s.191-192)

(39) W sprawie zaopatrywania się w opał. – Głos Ciechanowa, 1956, nr 7, s. 5

(40) Piotrowicz D.: Ciechanowscy Żydzi //W: Mazowsze Ciechanowskie – moja „mała ojczyzna” /Oprac. A. Kociszewski, J. Pełka. [T.] 2. – Ciechanów, s. 90

(41) Lewandowski E.: Ciechanowianie. Cz. 2. Op. cit., s. 106

(42) Spotkanie „Spacerkiem po Ciechanowie – ulica Nadrzeczna”… Op. cit

(43) Zalewski J.: Powroty – ulica Nadrzeczna (1). Op. cit.

(44) https://pl.wikipedia.org/wiki/Marek_Soko%C5%82owski_(jezuita); dostęp 12 lutego 2017 r.

(45) Sitek-Wyrembek B.: Samotność przychodzi nocą. – Ciechanów, 2015, s. 119

(46) Zalewski J.: Powroty – ulica Nadrzeczna (3). Op. cit.

(47) Zalewski J.: Powroty – ulica Nadrzeczna (1). Op. cit.

 

One thought on “ULICA NADRZECZNA

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *