PLAC KOŚCIUSZKI cz.10. Pierzeja zachodnia – nr 8,9,10 i 11

PLAC KOŚCIUSZKI cz.10. Pierzeja zachodnia – nr 8,9,10 i 11

Kościuszki 8 – 12 – historia do lat 90. XX w.

Pierzeję zachodnią placu Kościuszki, między ulicą Grodzką a Zieloną Ścieżką, do początków lat 90. XX w. stanowiły cztery drewniane, parterowe budynki mieszkalne.

 

 

Zachodnia pierzeja pl. Kościuszki,1978 r. (fot. Grzegorz Roszko)

 

Zachodnia pierzeja pl. Kościuszki, 1979 r. (fot. ze zbiorów Powiatowej Biblioteki Publicznej w Ciechanowie)

Plac Kościuszki 8 – dom na rogu Grodzkiej i pl. Kościuszki

Najwcześniej, bo w czasie wojny lub tuż po wojnie zniknął dom na rogu ulicy Grodzkiej i pl. Kościuszki. Jest doskonale widoczny na zdjęciu z 1916 r. przedstawiającym przemarsz wojsk niemieckich przez miasto (zob.: Plac Kościuszki cz.2). Jego zarys widnieje jeszcze na planie Ciechanowa z 1947 r., chociaż zaznaczono już tam linię nowo wytyczonej dawnej ulicy 3 Maja (Buczka). Po rozbiórce poszerzono łukowo wlot tej ulicy wiodącej do fary. (zob. plan w: Plac Kościuszki cz.1)

Następne trzy drewniane budynki nosiły numery: 9, 10 i 12. Zostały rozebrane w 1990 r. Nr 11 nosiła nieruchomość, której zabudowa znajdowała się w głębi działki dotykającej linii zabudowy.

Plac Kościuszki 9

Dom mieszkalny pod adresem pl. Kościuszki 9, zbudowany w końcu XIX w., stał w zabudowie ciągłej przy zachodniej pierzei placu. Od północy graniczył bezpośrednio (wzniesiona ściana ogniowa) z podobnym parterowym budynkiem drewnianym pod nr 10. To drewniany dom na podmurówce z kamienia granitowego, parterowy, nakryty dwuspadowym dachem (1).

Przed wojną należał do Kurzypińskiego – rzeźnika. Był własnością żydowską – ustalił konserwator zabytków. W zachowanym pamiętniku Adam Wyziński pisze, że rodzina zajmowała się wyrobem sit (2). Natomiast Jerzy Olszewski mówił, że ojciec Tomasz Kurzypiński (1867-1933) był rzeźnikiem i masarzem. Najlepsza u niego była kiełbasa krakowska, taka grubo krojona. Słynął z tej wędliny (3). Mieszkał przy Zielonym Rynku 184 – pisał E. Lewandowski. Należał do towarzystw kredytowych, był ławnikiem w sądzie pokoju, działał w OSP, grał w teatrze amatorskim. Żenił się czterokrotnie i miał 6 dzieci. Najbardziej znany był jego syn Mieczysław (4).

Mieczysław Kurzypiński to harcerz i peowiak. Razem z kolegami w 1918 r. zdjęli i ukryli przed okupantem dzwony z fary i klasztorka, ratując je od rekwizycji, jako wyroby z metali kolorowych. Musiał się za to ukrywać i wyjechać z miasta z fałszywym paszportem. W 1920 r. zorganizował grupę 36 harcerzy, którzy zaciągnęli się do służby pomocniczej i wywiadowczej. Wstąpił do 5 pułku piechoty i walczył o Dźwińsk. Potem razem z kolegami wstąpił do 205 pułku. Dwukrotnie był odznaczony Krzyżem Walecznych. Za udział w walkach w okolicy Grodna J. Piłsudski osobiście odznaczył go Krzyżem Virtuti Militari. Poległ na Wileńszczyźnie pod Oranami 4 października 1920 r. (5).

Wnuczką Tomasza Kurzypińskiego była aktorka Lucyna Winnicka, żona Jerzego Kawalerowicza (6).

Plac Kościuszki 9, przed 1990 r. (fot. ze zbiorów Powiatowej Biblioteki Publicznej w Ciechanowie)

 

Plac Kościuszki 9, lata 80. XX w. (fot. ze zbiorów Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta)

Po wojnie dom został przejęty przez Urząd Miasta i przeznaczony na mieszkania kwaterunkowe. Przez jakiś czas funkcjonował tu m.in. fryzjer męski (7), w 1983 r. mieścił się w nim warsztat zegarmistrzowski. Budynek rozebrano w 1990 r.

Plac Kościuszki 10

 

Plac Kościuszki 9 i 10, lata 80. XX w. (fot. ze zbiorów Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta)

Tak jak i poprzednie stał tu dom mieszkalny zbudowany w końcu XIX w. w ciągu zabudowy zachodniej pierzei pl. Kościuszki. Od południa sąsiadował z podobnym, wyżej opisanym, drewnianym budynkiem, a od północy znajdowała się niezabudowana działka. Drewniany, parterowy budynek postawiono na podmurówce kamienno-ceglanej i nakryto 2-spadowym dachem. W podwórzu stały dwa ciągi murowanych oficyn, które powstały później niż dom i były pierwotnie stajniami. Teren podwórza wyłożono kocimi łbami. Dom był własnością Żyda Garnfingera, po wojnie został przejęty przez miasto i przeznaczony na mieszkania kwaterunkowe (8).

Plac Kościuszki 10, przed 1990 r. (fot. ze zbiorów Edwarda Lewandowskiego)

W domu przy pl. Kościuszki 10 w 1918 r. zamieszkał, po powrocie z Rosji tuż przed uzyskaniem niepodległości przez Polskę, działacz komunistyczny Kazimierz Tomaszewski z rodziną: drugą żoną Aleksandrą z Błońskich i córką. Było to jego drugie osiedlenie się w mieście. Wcześniej mieszkał przy pl. Kościuszki 4. Jako aktywny działacz lewicowy, współpracował wśród ciechanowskich robotników, m.in. z Marcelim Nowotką, Antonim Boruckim, Stanisławem Popielarskim, Janem Klejną i innymi. W jego domu w Ciechanowie, po kongresie zjednoczeniowym, który miał miejsce w grudniu 1918 r., odbyło się w styczniu 1919 r. zebranie połączeniowe ciechanowskich komórek SDKPiL i PPS-Lewicy i utworzenie Komunistycznej Partii Robotników Polski, od 1925 r. KPP. W 1919 r. został kierownikiem Polskiego Stowarzyszenia Spożywców powiatu ciechanowskiego. W czasie wojny 1920 r. brał udział w organizowaniu rejonowego komitetu rewolucyjnego. Aresztowano go wraz z żoną 20 sierpnia 1920 r. za pomoc okazywaną Armii Czerwonej. Został skazany przez Wojskowy Sąd Doraźny na karę śmierci i ze względu na przepełnione ciechanowskie więzienie, wywieziony do Warszawy. W drodze łaski wyrok zamieniono na więzienie. Po uwolnieniu zamieszkał w Warszawie, do Ciechanowa nie powrócił. Zmarł w 1927 r. (9). Wg ustnej relacji Jerzego H. Olszewskiego przez jakiś czas Tomaszewscy wynajmowali lokal w domu Lenców przy Augustiańskiej 1. (10).

W domu przy pl. Kościuszki 10 mieszkał też dorożkarz Wiktor Kowalski (1909-1945) (11).

Po wojnie prawą (północną) stronę budynku zajmowała rodzina Chrostowskich. Chrostowski pracował w zakładzie energetycznym, a jego żona była modystką, zajmowała się też elektrycznym podnoszeniem oczek w pończochach i obciąganiem guzików (12). W budynku od strony kiosku znajdowała się oszklona witryna, w której prezentowała kapelusze (13). W 1983 r. mieszkali tu: Szymańscy, Domańscy i Bujakowscy. Budynek został rozebrany w 1990 r. (14).

Plac Kościuszki 10 i 11 (fot. J. Dobrydnio. – Trybuna Mazowiecka, 1971, nr 125, s. 4)

Pl. Kościuszki 11

W latach 60 i 70. XX w. między budynkiem nr 10 i 12 była przerwa, rosły dwa okazałe kasztanowce i znajdował się kiosk Ruchu, który stanął tu w drugiej połowie lat 50. lub później. Nie ma go jeszcze na zdjęciu zamieszczonym w „Głosie Ciechanowa” z 1955 r. (15) (zob. foto w: Plac Kościuszki cz.2). Był drewniany, z czasem wymieniono go na nowszy model. W kiosku pracowała Franciszka Kubicka, żona Andrzeja Kubickiego – pracownika Ciechanowskiego Przedsiębiorstwa Budowlanego. Pomagała jej cała rodzina, gdyż kiosk był otwarty od godziny 6.00 rano do 22.00 wieczorem.

Z kioskiem jako charakterystycznym punktem placu swoje wspomnienia wiąże Jan Rzepliński, w czasach szkolnych zamieszkały w budynku nr 6. W czasie rozruchów w 1968 r. – wspomina – my jako młodzież gimnazjalna, ja chodziłem do 8 klasy, za tym kioskiem uzbieraliśmy kupę kamieni i mieliśmy rzucać w milicję, ale nie zdążyliśmy. Mnie złapali, do piwnicy wrzucili i dopiero rano wypuścili jak było po wszystkim (16).

Obok kiosku usytuowano również przystanek komunikacji miejskiej.

Z lewej strony kiosku była tylko niewielka przerwa pozwalająca klientom na obejrzenie towarów w witrynie, z prawej strony było za to przejście na posesję położoną w głębi. Na planie Ciechanowa z 1947 r. działka ciągnęła się do ul. Przelotnej i była podzielona na dwie części. Na pierwszej (od strony pl. Kościuszki), od północnej granicy zaznaczona jest oficyna mieszkalna, a od południa zabudowania gospodarcze (17). W latach 50. XX w. w zabudowaniach gospodarczych, przez jakiś czas Marian Krakowski prowadził punkt fotograficzny spółdzielni inwalidów. Po jego likwidacji przeniósł się do oficyny pod numerem pl. Kościuszki 6a, już pod szyldem „Foto-Kalina” (18). W oficynie zaś mieszkali państwo Żmijewscy, tam też mieściła się pralnia. W pomieszczeniach gospodarczych, najpewniej po zakładzie fotograficznym, pracował magiel. Obok znajdował się niewielki ogródek (19).

W latach 60. XX w. w głębi działki stanął piętrowy dom państwa Czapigów. Andrzej Czapigo pracował w Ciechanowskim Przedsiębiorstwie Budowlanym na ulicy Orylskiej jako specjalista od instalacji centralnego ogrzewania, kanalizacji i wodociągów. Dość długi czas był I sekretarzem organizacji partyjnej w CPB. Aniela Czapigo była pielęgniarką, tak jak i mąż aktywną politycznie, działała w Lidze Kobiet i w innych organizacjach społecznych (20). Murowany dom Czapigów podzielił los znacznie starszych budynków stojących od frontu.

 

Przypisy:

(1) Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków. Delegatura w Ciechanowie. Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego / oprac. Karol Guttmejer. – 1983. Sygn. B.264.

(2) Umińska B.: Polska Organizacja Wojskowa w obwodzie ciechanowskim. – Ciechanów, 2001, s. 28-29

(3) Relacja Jerzego Hieronima Olszewskiego, 18 VII 2011 r. (w zbiorach aut.)

(4) Lewandowski E.: Nekropolie Ciechanowa: cmentarz parafialny przy ul. Płońskiej. – Ciechanów, 2004, s. 131

(5) Umińska B. Op. cit, s. 52-53, 69-70

(6) Lewandowski E. Op. cit., s. 131

(7) Relacja Tomasza Tańskiego, 26 I 2018 r. (w zbiorach aut.)

(8) Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków. Delegatura w Ciechanowie. Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego / oprac. Karol Guttmejer. – 1983. Sygn. B.265.

(9) Dymek B.: Księga działaczy ruchu rewolucyjnego województwa ciechanowskiego. – Ciechanów, 1979, s. 97-108 i 63; (ERBE): Mały, niepozorny domek… – Trybuna Mazowiecka, 1966

(10) Relacja Jerzego Hieronima Olszewskiego (w zbiorach aut.)

(11) Lewandowski E. Op. cit., s. 121

(12) Relacja Andrzeja Piotrowskiego na spotkaniu „Spacerkiem po Ciechanowie – plac Kościuszki” w Czytelni Regionalnej, 9 IX 2015 r. (nagranie w zbiorach PBP)

(13) Trybuna Mazowiecka, 1971 (wyd. ciech.), nr 125, s. 4, fot. J. Dobrydnio

(14) Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków. Delegatura w Ciechanowie. Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego / oprac. Karol Guttmejer. – 1983. Sygn. B.265.

(15) Głos Ciechanowa, 1955, nr 18/19, s. 5

(16) Relacja Jana Rzeplińskiego na spotkaniu „Spacerkiem po Ciechanowie – plac Kościuszki” w Czytelni Regionalnej, 9 IX 2015 r. (nagranie w zbiorach PBP)

(17) [Ciechanów – plan miasta ]: zdjęto według stanu 1947 r. – [Ciechanów, 1949], k. 27 (kopia w zbiorach Powiatowej Biblioteki Publicznej)

(18) Relacja Andrzeja Piotrowskiego, 24 I 2018 r. (w zbiorach aut.) ; Zawiadomienie. – Głos Ciechanowa, 1956, nr 11, s. 2

(19) Relacja Jolanty Czerwińskiej, 12 II 2016 r. (w zbiorach aut.)

(20) Relacja Andrzeja Piotrowskiego, 24 I 2018 r. (w zbiorach aut.)

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *